Opnieuw in

woorden gevat

Tussen alle schoolspullen van Joost Zwagerman maakte zijn gipsen gebitsafdruk, in een blauw opbergdoosje van de orthodontist, een indruk die zowel luguber als aandoenlijk was. Ik herkende het allemaal van mijn eigen beugels, en had ik hier lijfelijk contact met Zwaag als puber en scholier. Dit archiefstuk is geen gimmick. Het heeft wel degelijk literair-historische waarde. In het titelverhaal van de bundel Het jongensmeisje (1998) gaat het uitgebreid over dat gebit, ‘zo’n fietsenrek in je mond’, ‘van die donkergrijze slotjes in je mond’, het jongensmeisje dat hij kust en dan ‘de smaak van sleutelbos en wielklem en economische vooruitgang’. Mooi. En ook gruwelijk aandoenlijk.

Ik gooide mijn handgeschreven manuscripten altijd weg, tot ik Esther Gerritsen hoorde zeggen dat zij hetzelfde deed en haar interviewer verbaasd reageerde. Sindsdien stop ik mijn manuscripten in een mapje op een rood archiefkastje, waar een ventilator op staat. Elke dag voeg ik er vier tot zes handgeschreven A4'tjes aan toe. Het bewaren is een ritueel geworden, en rituelen zijn besmettelijk voor bijgeloof. Weggooien brengt ongeluk, geloof ik inmiddels. Het Literatuurmuseum bezit mijn manuscripten door dit bijgeloof, al speelt ook ijdelheid een rol – angst om vergeten te worden.

Het voelde als een enorme eer om het filmscript over Anton de Kom te schrijven, maar ik zocht eerst een teken van hem: was ik de juiste persoon om dit te doen? Daarom ging ik naar het Literatuurmuseum om zijn eigen filmscript te lezen. Toevallig was zijn dochter Judith die dag ook in het museum, en ik vertelde haar over het script. Toen we tegelijk zeiden dat het belang van dit script is ‘dat het zin heeft’, voelde ik dat ik het juiste pad bewandelde. Dit script schrijf ik in dienst van Anton, om te zeggen wat hij niet meer kon zeggen.

De zak van Fieret is een wonderlijk werk, dat me niet loslaat sinds ik het zag. Het raakt namelijk iets heel wezenlijks van kunst-maken: die intrigerende combinatie van zelfoverschatting en relativering. Kunstenaars beseffen heus dat de wereld gerust zonder hun inspanningen kan, maar moeten zichzelf er tegelijk af en toe van overtuigen dat die zin hebben, er misschien zelfs moeten zijn. Deze paradox vormt de basis van Fierets werk: de teksten zijn verworden tot onleesbare papiersnippers, en ze vormen zo iets nieuws. Al dat schrijfwerk, vernietigd en vereeuwigd op hetzelfde moment.

Het archiefstuk dat mij het meest ontroerde én inspireerde, is de leesbril van Anil Ramdas. Weinig voorwerpen worden zo vaak aangeraakt, zijn zo vanzelfsprekend dicht bij hun eigenaar, als een leesbril. Ramdas werd bovendien heel vaak afgebeeld met die bril op zijn neus, of losjes in de hand. Het maakte dat, toen ik het voorwerp tegenkwam in een archiefdoos, en het door mijn handen liet gaan, Anil Ramdas dichterbij dan ooit voelde.

Optredend dichter zijn is een eenzaam bestaan. Dag in dag uit treed je in je eentje op, en zit je aan het eind van de avond altijd weer alleen in de nachttrein met je haastig aangeschafte stations-Jupiler en zakje chips. Op zulke momenten is het fijn om te bedenken dat er mensen voor jou dit pad zijn begaan. Dichters die net zo aan optreden verslaafd waren en zelfs met een speciaal pak en een speciaal koffertje het land door crosten. Dichters die net als jij een rijbewijs ontbeerden en in een voortdenderende trein dachten: optredend dichter zijn is een eenzaam bestaan.

Vergeet jezelf. Die twee woorden dwalen nog steeds door mijn hoofd. Ik heb ze opgeslagen om mezelf mee toe te spreken op donkere dagen. Ze komen voort uit een brief die Cissy van Marxveldt stuurde aan een naaste. Al weet ik nog steeds niet aan wie ze haar opbeurende levenslessen stuurde. Maar haar doortastendheid pakt me vele decennia later nog steeds.

Met mijn levenslange liefde voor vissen (de dieren, niet de zogenaamde sport) was ik gelijk verkocht toen ik deze vissenkop op de plank in het archief zag liggen. Het masker bleek een sleutel tot het werk van F. Starik, zijn aquariumvissen, en de vraag wat identiteit eigenlijk is.

In de zomer begeleid ik samen met dichter Froukje van der Ploeg schrijfweken op locatie. We beginnen de dag altijd met een Stichtelijk Woord van Literaire Goden. Een daarvan is Renate Dorrestein, en sinds ik haar brieven indook voor het Literatuurmuseum vormen die het geschrift om uit te putten. Ik lees voor: ‘Dan ben je maar bang, dan ben je maar moedeloos, dan geloof je maar niet in jezelf. Ga je daar soms DOOD aan, leidt dat tot de vliegende tering, de builenpest, anorexia of AIDS? Wat is er nou tegen om te twijfelen?’ En adem uit. Geen builenpest, wel schrijfplezier.

Als curator van het Literatuurmuseum heb ik meermaals mooie briefwisselingen onder ogen gekregen: tussen Annie M.G. Schmidt en Karel van het Reve, tussen Willem Kloos en Jeanne Reyneke van Stuwe, tussen Connie Palmen en Adriaan van Dis. Ik vind het telkens weer bijzonder om getuige te mogen zijn van zulke intieme correspondentie – die vaak ook nog eens ontzettend mooi verwoord is, ook al zijn de zinnen in principe alleen voor dat ene andere paar ogen bedoeld. Met name Palmen leefde zich wat dat betreft helemaal uit: van de tedere aanhef – ‘Lieverd, Lieve engel, Chérie Dis’ – tot de liefdevolle afsluiting – ‘Big hug van je uk, Kus, je Connie’.

Toegang tot de materiële nalatenschap van een auteur biedt inzichten in de complexiteit en rommeligheid van een artistieke praktijk. Mijn duik in het archief van Edgar Cairo was meer dan het bevredigen van nieuwsgierigheid; het was een ontmoeting met een geest die het bewaren waard bleek. Het benadrukte voor mij het belang van dit bewaren, niet zozeer om een nalatenschap te bewaken, maar om anderen de mogelijkheid te geven ermee in gesprek te treden.

Op 21 maart 2017 zette ik in het collectiedepot van het Literatuurmuseum de motorhelm van dichter en schrijver Jan Hanlo op mijn hoofd. Het was een drang die sterker was dan ikzelf. Ik was gevraagd om een stuk te schrijven over de helm. Maar hoe voelde het eigenlijk om de helm op te zetten? Zoals sommige mensen één handdruk van Elvis zijn verwijderd, zo ben ik één hersenpan verwijderd van Jan Hanlo. Onvergetelijk.

August Willemsen was erudiet, vertelde over een nieuwe wereld en ontsloot de Portugeestalige literatuur voor het Nederlandse publiek. Waarom bleven juist zíjn brieven me bij? Vermoedelijk, omdat hij deed waar ik alleen van droomde, niet durfde of, later, niet meer kon. Vertrekken. Vertrekken met op zak alleen een literair verlangen.

Ergens tussen oceaan en hemel leunt Slauerhoffs wereld naar voren.

Door twee cirkels van glas is afstand tijdelijk opgeheven.

Twee glazen ogen vouwen de horizon open. Een wolk wordt een verhaal, schuimkop een kompas.

Op zee krijgt kijken gewicht. Rustend op het zilt van de wind, groeien schepen uit stippen, worden albatrossen boodschappers.

Het verzoek om te neuzen in het vanuit Hawaï overgekomen archief van Erik Hazelhoff Roelfzema voelde als een uitnodiging om mee te gaan op schattenjacht. In de originele manuscripten van Soldaat van Oranje las ik over de oranjemoed van de jonge Hazelhoff Roelfzema en zijn vrienden, die toen de Duitsers binnenvielen zichzelf de vraag stelden: hoe kunnen we Nederland verdedigen en vooruithelpen? In een tijd waarin Europa – en dus ook Nederland – kwetsbaarder is dan we denken, herinnert Soldaat van Oranje ons aan onze zwaarbevochten vrijheden. Misschien een goed cadeau van premier Rob Jetten aan de bewoners van Nederland?

Ik baal als jeugdboekenauteur weleens van de terugkerende vraag: ‘Waarom schrijf je eigenlijk voor kinderen als je ook voor volwassenen kan schrijven?’ In het archief van het Literatuurmuseum ontdekte ik een grote troef: het woeste opstel ‘Schrijven voor de jeugd’ van Thea Beckman met een niet mis te verstaan statement: jeugdliteratuur maakt deel uit van de nationale literatuur en wijkt slechts op enkele punten af van de volwassenenliteratuur. Dus hup, schrijft Beckman, ‘op de literatuurlijsten!’ Nog regelmatig denk ik aan een van Beckmans zinnen in dit opstel: ‘Men vraagt trouwens aan een romancier NIET waarom hij voor volwassenen schrijft.’ Inderdaad. Misschien zouden ze dát eens moeten doen.

Een schildersezel staat zo dicht bij schoonheid en kunst, en er toch zo ver vanaf. Hij draagt het, helpt het ontstaan, maar is het nooit eens zelf. De bevlekte ezel doet me denken aan het schort van een moeder die haar kinderen gevoed, gelaafd en schoon de wereld in stuurt en zelf met de vlekken achterblijft. Vroeger had ik dat zielig gevonden voor die moeder, of die ezel. En had ik hun een meer heroïsche rol gegund. Nu ik zelf ook moeder ben, vind ik dat helemaal niet meer: ken ik het geluk eronder.

Nel Noordzij schreef in dagblad Het Vaderland over wat W.F. Hermans voor haar betekende: ‘Hermans was degene die mij mezelf deed ontdekken.’ We delen deze inspiratiebron en dat raakte mij; nooit eerder heb ik zo helder mijn bewondering kunnen doorgronden. Ze beschrijft hoe een inspiratiebron stuwing geeft aan een onzeker, zoekend bestaan als fictieschrijver en sturing kan geven als er naast het schrijverschap óók een moederschap bestaat. Een lichtend voorbeeld als stip op de horizon, dat zijn naast Hermans’ Nooit meer slapen, nu ook de woorden van Noordzij.

Voor het Literatuurmuseum wilde ik over een vrouwelijke auteur schrijven. En over korte verhalen. Ik vroeg naar archiefstukken van Marga Minco (moesten ze achteraan), van Helga Ruebsamen (niets). Het manuscript van Carry van Bruggens bundel Huisje aan de sloot dan? (niet beschikbaar) Kwam dit echt alleen doordat schrijfsters minder archiveren? Gelukkig vond ik een dun mapje met brieven van Hermine de Graaf aan haar redacteur Laurens van Krevelen over de verhalen die haar debuut zouden vormen. Op lijntjespapier, in een keurig rond handschrift.

Door Fritzi Harmsen van Beek heb ik maakplezier toegelaten in mijn werk. Niet bang zijn om onbegrepen te worden, weg met de diepzinnige frons en dikdoenende woorden, maar dieper de eigen fascinaties in en van daaruit, als een parelduiker, poëzie omhoog trekken. Ik runde vroeger een literair tijdschrift. Ons motto was: masturberen doe je voor jezelf, schrijven doe je voor de lezer. Nu weet ik: schrijven doe je ook vooraleerst voor jezelf. Publiek moet in het schrijven bijzaak zijn. Spreek vanuit je eigen dromen, vanuit je eigen gekte. Zo rek je de wereld op en maak je hem minder smal.